Ο κοινωνιοπαθής ανάμεσά μας: το πρόσωπο χωρίς τύψεις και το παιχνίδι εξουσίας

Αν έχεις φύγει ποτέ από μια συζήτηση με την αίσθηση ότι κάτι δεν κολλάει, ότι κάποιος σε κοίταξε στα μάτια, σου είπε ακριβώς αυτό που ήθελες να ακούσεις και παρ’ όλα αυτά ένιωσες άδειος, μπερδεμένος ή ενοχικά φορτωμένος, τότε ίσως έχεις βρεθεί πολύ κοντά σε έναν κοινωνιοπαθή. 

Όχι τον κινηματογραφικό δολοφόνο, αλλά τον καθημερινό, τον καλοχτενισμένο, τον λειτουργικό, αυτόν που ζει, εργάζεται και κινείται ανάμεσά μας χωρίς να αφήνει εμφανή ίχνη.

Ο όρος sociopath (κοινωνιοπαθής) δεν αποτελεί επίσημη κλινική διάγνωση, αλλά χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει άτομα που πάσχουν από Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας (Antisocial Personality Disorder - ASPD).

Τα κύρια χαρακτηριστικά ενός ατόμου με αυτή τη διαταραχή περιλαμβάνουν:

• Έλλειψη ενσυναίσθησης: Δυσκολία στο να κατανοήσουν ή να ενδιαφερθούν για τα συναισθήματα και τα δικαιώματα των άλλων.
• Περιφρόνηση κανόνων: Συστηματική παραβίαση κοινωνικών κανόνων και νόμων χωρίς τύψεις.
• Παρορμητικότητα: Δράση χωρίς σκέψη για τις συνέπειες και δυσκολία στον προγραμματισμό του μέλλοντος.
• Χειραγώγηση: Χρήση γοητείας, ψεμάτων ή δόλου για προσωπικό όφελος ή ευχαρίστηση.
• Ευερεθιστότητα και επιθετικότητα: Συχνά εμπλέκονται σε καβγάδες ή επιθετικές συμπεριφορές.
• Έλλειψη μεταμέλειας: Δεν νιώθουν ενοχές όταν βλάπτουν ή εκμεταλλεύονται άλλους.

Ο κοινωνιοπαθής δεν είναι απαραίτητα βίαιος. Είναι όμως συναισθηματικά κενός. Δεν βιώνει ενοχές, δεν νιώθει τύψεις και δεν αντιλαμβάνεται τους άλλους ως ανθρώπους, αλλά ως εργαλεία. 

Το βασικό του χαρακτηριστικό είναι η χειραγώγηση. Μπορεί να είναι γοητευτικός, πειστικός, έξυπνος και κοινωνικά επιδέξιος, όμως όλα αυτά υπηρετούν έναν σκοπό: τον έλεγχο. Λέει ψέματα με άνεση, αλλάζει αφηγήσεις χωρίς να ιδρώνει και μετατρέπει κάθε σύγκρουση σε πεδίο όπου εκείνος βγαίνει θύμα και ο άλλος θύτης.

Μέσα σε μια κοινωνία, ξεχωρίζει πιο εύκολα απ’ όσο νομίζουμε. Συνήθως δημιουργεί γύρω του χάος και διχασμό. Άλλους τους γοητεύει και άλλους τους διαλύει. Δεν αναλαμβάνει ποτέ ευθύνη, πάντα κάποιος άλλος φταίει. Οι σχέσεις του είναι επιφανειακές και αναλώσιμες, ενώ όταν πάψει να έχει όφελος από έναν άνθρωπο, τον εγκαταλείπει ψυχρά ή τον απαξιώνει. Αν παρατηρήσεις προσεκτικά, θα δεις ότι πίσω από τα μεγάλα λόγια και τις υποσχέσεις, υπάρχει μια σταθερή απουσία συνέπειας.

Η άμυνα απέναντι σε έναν κοινωνιοπαθή ξεκινά από τη γνώση. Όσο προσπαθείς να τον πείσεις με συναίσθημα, τόσο χάνεις. Δεν συγκινείται, δεν μετανοεί, δεν αλλάζει. Το μόνο που τον φρενάρει είναι τα όρια. Καθαρά, ψύχραιμα και σταθερά όρια, χωρίς εξηγήσεις και χωρίς την ανάγκη να δικαιολογηθείς. Όταν σταματήσεις να του δίνεις πληροφορίες, συναισθηματική τροφή και αντιδράσεις, αρχίζει να χάνει έδαφος.

Το «ξεγύμνωμα» του κοινωνιοπαθή δεν γίνεται με εκρήξεις, αλλά με φως. Με γεγονότα, όχι με κατηγορίες. Με συνέπεια, όχι με θυμό. Όταν μιλάς συγκεκριμένα, όταν δεν αφήνεις αντιφάσεις να περνούν, όταν δεν αποδέχεσαι την αναστροφή της πραγματικότητας, τότε αποκαλύπτεται. Μπροστά σε κοινό, σε θεσμούς ή σε πρόσωπα που δεν ελέγχει, δυσκολεύεται. Εκεί φαίνεται το κενό πίσω από το προσωπείο.

Η νίκη απέναντι σε έναν κοινωνιοπαθή δεν είναι η ταπείνωσή του, αλλά η απελευθέρωσή σου από την επιρροή του. Είναι το σημείο που παύεις να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου, που σταματάς να εξηγείς το προφανές και που δεν επιτρέπεις άλλο να σε τραβούν σε ένα παιχνίδι χωρίς κανόνες. Δεν τον αλλάζεις, αλλά τον αποδυναμώνεις όταν δεν συμμετέχεις.

Και τώρα το ερώτημα μένει σε εσένα. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, σου θυμίζουν κάποιον που υπάρχει ή υπήρξε στη ζωή σου; Και αν ναι, τι έκανες εσύ για να τον αντιμετωπίσεις και τελικά να τον «νικήσεις»;