Άσκηση «Παρμενίων» και Καταφύγια Πολέμου στην Ελλάδα: Πραγματικότητα, Προκλήσεις και Τι πρέπει να κάνεις

Η Ελλάδα, λόγω της γεωστρατηγικής της θέσης και των τελευταίων διεθνών εξελίξεων, έχει αυξήσει την προσοχή της στο θέμα της αμυντικής ετοιμότητας και Πολιτικής Άμυνας. Η άσκηση «Παρμενίων» αποτελεί το πιο προσφιλές και επίσημο εργαλείο δοκιμής αυτής της ετοιμότητας. Παράλληλα, το ζήτημα των καταφυγίων πολέμου και της προστασίας του άμαχου πληθυσμού επανέρχεται διαρκώς ως κρίσιμο, όχι μόνο θεωρητικά αλλά και πρακτικά.

Στο άρθρο αυτό εξετάζουμε:

• τι είναι η άσκηση «Παρμενίων», το ιστορικό, το σκοπό και τη δομή της,
• την κατάσταση με τα καταφύγια πολέμου στην Ελλάδα: πού βρίσκονται, ποια η λειτουργικότητά τους και σε ποιο βαθμό καλύπτουν τον πληθυσμό,
• τους λόγους που οι λίστες καταφυγίων δεν είναι ευρέως γνωστές,
• και, τέλος, πρακτικές οδηγίες προς τους πολίτες για το τι να κάνουν αν ενεργοποιηθεί το Σχέδιο «Παρμενίων» ή αν υπάρξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Η άσκηση «Παρμενίων» είναι ετήσια διακλαδική στρατιωτική άσκηση μεγάλης κλίμακας, υπό την ευθύνη του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Άμυνας (ΓΕΕΘΑ). Ο στόχος της είναι ο έλεγχος, η αξιολόγηση και η βελτίωση των επιχειρησιακών σχεδιασμών της χώρας και της συνεργασίας μεταξύ των Ενόπλων Δυνάμεων, της Πολιτικής Προστασίας και άλλων φορέων του πολιτικού τομέα.

Παράδειγμα: η «Παρμενίων-25» διεξήχθη από 26 Σεπτεμβρίου έως 3 Οκτωβρίου 2025 σε ολόκληρη την περιοχή ευθύνης του Αρχηγού ΓΕΕΘΑ. 

Οι σκοποί της άσκησης

Κάποιοι από τους βασικούς σκοπούς περιλαμβάνουν:

• Δοκιμή των υφιστάμενων επιχειρησιακών σχεδίων σε συνθήκες που προσομοιώνονται ως ρεαλιστικά σενάρια. 
• Διακλαδική συνεργασία: στρατός, ναυτικό, αεροπορία, Διοίκηση Ειδικού Πολέμου (ΔΕΠ) συμμετέχουν για να αξιολογηθεί η διαλειτουργικότητα. 
• Δοκιμή μηχανισμών συναγερμού, υπηρεσιών πολιτικής άμυνας / πολιτικής προστασίας, τοπικής αυτοδιοίκησης, αστυνομίας κ.ά. 
• Ειδοποίηση του κοινού μέσω σειρήνων συναγερμού σε συγκεκριμένες ώρες και προειδοποιητικών σημάτων, με στόχο να εξεταστεί η ανταπόκριση και η ετοιμότητα. 

Για παράδειγμα, κατά την «Παρμενίων-25»:

• Στις 1 Οκτωβρίου 2025 ενεργοποιήθηκε δοκιμαστική ηχητική ειδοποίηση σε όλη τη χώρα (σειρήνες) γύρω στις 11:00, για σήμα αεροπορικής επίθεσης, διάρκειας 60 δευτερολέπτων με διακοπτόμενο ήχο. 
• Μετά, παράλληλα έγινε σήμα λήξης συναγερμού. 

Ο σχεδιασμός της άσκησης

Η άσκηση οργανώνεται ως Τακτική Άσκηση Μετά Στρατευμάτων (ΤΑΜΣ), με:

• καθολική συμμετοχή των Ενόπλων Δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένης της Διοίκησης Ειδικού Πολέμου. 
• συντονισμό με πολιτικούς φορείς, υπηρεσίες πολιτικής προστασίας και τοπικές αρχές.
• έμφαση στη δοκιμή σχεδίων συναγερμού, εντολής/ερμηνείας σημάτων, επικοινωνίας, διοίκησης και ελέγχου κρίσεων. 

Η άσκηση είναι προγραμματισμένη και η ημερομηνία + ώρα των κυρίων φάσεων (π.χ. σειρήνες) ανακοινώνονται εκ των προτέρων, ώστε να ενημερωθεί το κοινό και οι εμπλεκόμενοι φορείς. 

Καταφύγια Πολέμου στην Ελλάδα: Κατάσταση, Προβλήματα και Περίπτωση Πιερίας

Μια από τις πιο δύσκολες πλευρές της Πολιτικής Άμυνας είναι η υποδομή των καταφυγίων — πού βρίσκονται, αν είναι λειτουργικά, ποιοι τα γνωρίζουν, και σε τι βαθμό καλύπτουν τον πληθυσμό.

Ιστορική ανασκόπηση

• Πολλά καταφύγια κατασκευάστηκαν κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή/και την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όταν η απειλή αεροπορικών βομβαρδισμών ήταν μια άμεση πιθανότητα.
• Στις πόλεις, ιδιαίτερα στην Αθήνα, υπάρχουν υπόγεια καταφύγια κάτω από δρόμους ή σε δημόσια κτίρια (π.χ. υπουργεία), λόφους, πάρκα — με διάφορα χαρακτηριστικά σε χωρητικότητα και συντήρηση.

Πού βρίσκεται η Ελλάδα σήμερα

Αριθμός και κάλυψη:

• Σύμφωνα με δημοσίευμα, υπάρχουν σήμερα περίπου 2.500 καταφύγια στην Ελλάδα. 
• Ο στόχος είναι να καλυφθεί περίπου το 70% του πληθυσμού με επαρκείς χώρους προστασίας. Μέχρι τώρα, εκτιμάται ότι η κάλυψη κυμαίνεται στο 45-50%. 

Χαρακτηριστικά και κατάσταση:

• Πολλά από τα υπάρχοντα καταφύγια είναι παλιά, με προβλήματα συντήρησης — υγρασία, φθορές, έλλειψη στοιχειωδών υποδομών όπως κατάλληλος εξαερισμός, στεγανότητα, φωτισμός, ασφάλεια. 
• Πολλά δεν είναι επίσημα ενεργά ή χαρακτηρισμένα ως καταφύγια Πολιτικής Άμυνας. Σε κάποιες περιπτώσεις, ιδιώτες ιδιοκτήτες έχουν αλλάξει χρήση, περιορίζουν τη χρήση ή δεν διατηρούν τη δυνατότητα προστασίας. 

Γνωστότητα και πρόσβαση για τον πολίτη:

• Δεν υπάρχει επίσημος δημόσιος χάρτης ή βάση δεδομένων με κατάλογο καταφυγίων ανά περιοχή που να είναι εύκολα προσβάσιμη στον πολίτη. 
• Ο κόσμος συχνά δεν γνωρίζει αν υπάρχει καταφύγιο κοντά, τι χωρητικότητα έχει, εάν είναι λειτουργικό.

Οι λόγοι που οι λίστες καταφυγίων δεν δημοσιοποιούνται — Το μοντέλο της “ασφαλούς σιωπής”

Παρακάτω αναλύονται οι λόγοι που επικαλούνται οι αρμόδιες αρχές για να μην δημοσιοποιούν ή να μην παρέχουν πλήρη και αναλυτική πληροφόρηση για τα καταφύγια.

1. Στρατιωτική στοχοποίηση

Όπως αναφέρθηκε, η αποκάλυψη της θέσης καταφυγίων μπορεί να διευκολύνει τον αντίπαλο να σχεδιάσει επιθέσεις. Γνωρίζοντας πού συγκεντρώνεται άμαχος πληθυσμός, ή πού υπάρχουν υπόγειες υποδομές και προσβάσεις, ένας εχθρός μπορεί να:

• Στοχοποιήσει τις εισόδους και εξόδους των καταφυγίων,
• Καταστρέψει οδούς πρόσβασης,
• Διασπείρει φόβο ή να ασκήσει πίεση μέσω ψυχολογικών επιθέσεων.

Αυτός ο λόγος ασφαλείας συχνά θεωρείται θεμελιώδης για τη διαχείριση κρίσεων και τη στρατιωτική σχεδίαση.

2. Φόβος δολιοφθοράς / παραβιάσεων

• Καταφύγια που είναι γνωστά και προσβάσιμα ενδέχεται να υποστούν βανδαλισμούς, κλοπές εξοπλισμού, φίλτρων, θυρών, και γενικά υποδομών.
• Η απόκρυψή τους περιορίζει την πιθανότητα τέτοιων ενεργειών πριν από μια κρίση.

3. Πρόληψη πανικού / κοινωνικής αναταραχής

• Η πρόωρη ή ακατάλληλη αποκάλυψη μπορεί να προκαλέσει ανησυχία, άγχος ή μαζικές μετακινήσεις που δεν είναι οργανωμένες, πράγματα που μπορούν να γίνουν επικίνδυνα και να δυσχεράνουν τις επιχειρήσεις πολιτικής άμυνας.
• Οι αρχές προτιμούν να διατηρούν υπό έλεγχο την ενημέρωση, ώστε η αντίδραση να είναι συντεταγμένη και ελεγχόμενη.

4. Θεσμική και διοικητική αιτιολογία

• Τα σχέδια καταφυγίων και οι λίστες ανήκουν σε υπηρεσίες που διαχειρίζονται απόρρητη ή ευαίσθητη πληροφορία (ΓΕΕΘΑ, ΠΑΜ-ΠΣΕΑ, στρατιωτικές μονάδες).
• Οι Δήμοι και Περιφέρειες συχνά δεν διαθέτουν πλήρη εικόνα, αν και μπορεί να έχουν συμμετοχή στη διαχείριση ή την ενημέρωση των πολιτών υπό συνεννόηση.

5. Τεχνική / λειτουργική ανεπάρκεια

• Πολλά καταφύγια δεν είναι επαρκώς συντηρημένα ή δεν καλύπτουν τις προδιαγραφές ασφαλείας: στεγανότητα, φίλτρα αέρα, σωστόι εξαερισμοί, ασφάλεια στατικού τύπου, πρόσβαση.
• Αν ανακοινωθούν, η αποκάλυψη αυτών των αδυναμιών μπορεί να δημιουργήσει πολιτική ή κοινωνική πίεση, αλλά και ευθύνη.

6. Έλλειψη νομοθετικής υποχρέωσης / νομικών πλαισίων

• Δεν υπάρχει υποχρεωτικός νόμος που να επιτάσσει σε όλους τους ιδιοκτήτες να συντηρούν καταφύγια, ή να τα διατηρούν δημόσια και προσβάσιμα.
• Σε πολλές περιπτώσεις, ιδιοκτήτες ιδιωτικών χώρων με υπόγεια καταφύγια δεν έχουν νομική υποχρέωση να διατηρούν τις υποδομές, ούτε να τις δηλώσουν.
• Έτσι, χώρος που θα μπορούσε να είναι καταφύγιο μπορεί να έχει αλλάξει χρήση, να έχει περιοριστεί η πρόσβαση ή να μην τηρείται.

Διασταυρωμένα στοιχεία / Σύγκριση με άλλα κράτη

Για να κατανοήσει κανείς τη σχετική κατάσταση, βοηθά να συγκρίνει:

• Το δίκτυο καταφυγίων στην Ελλάδα (περίπου 2.500) με τον στόχο κάλυψης 70% του πληθυσμού. 
• Τις μεγάλες πόλεις όπως η Αθήνα, όπου υπάρχουν παλιά δημόσια καταφύγια, υπόγεια συγκρότηματα κάτω από λόφους, που σώζονται, αλλά πολλά με προβλήματα. 
• Το ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμη ένα ενιαίο ψηφιακό εργαλείο/χάρτης που να μπορεί να προσπελαστεί εύκολα από πολίτη (σε αντίθεση με κάποιες χώρες της Ευρώπης όπου τέτοιοι χάρτες υπάρχουν).

Η σύγκριση δείχνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε ενδιάμεση κατάσταση: έχει υποδομές, ιστορική παράδοση, αλλά υπολείπεται σημαντικά όσον αφορά λειτουργικότητα, συντήρηση, διαφάνεια και πλήρη κάλυψη.

Τι να κάνουν οι πολίτες: Οδηγίες σε περίπτωση ενεργοποίησης σχεδίου / κατάστασης πολέμου

Παρακάτω είναι ένας ολοκληρωμένος οδηγός — πρακτικός, ρεαλιστικός — με τα βήματα που κάθε πολίτης μπορεί να ακολουθήσει ετοιμασμένος:

1. Προετοιμασία εκ των προτέρων

• Ενημέρωση: Ρώτα στο Δήμο σου, στην Περιφέρεια, ή στην Πολιτική Προστασία αν υπάρχει καταφύγιο στην περιοχή σου.
• Καταγραφή των κοντινών χώρων ασφαλείας: υπόγεια χώρων, δημόσια κτίρια με υπόγεια, σταθερά δομημένα κτίρια με μικρό αριθμό παραθύρων ή στεγάνωση.
• Έκτακτο κιτ: προμήθειες για τουλάχιστον 72 ώρες: νερό, τρόφιμα μη αλλοιώσιμα, φάρμακα, ραδιόφωνο/φακό, μπαταρίες, αντίγραφα εγγράφων, ρουχισμός.

2. Αν ενεργοποιηθεί η άσκηση / συναγερμός

• Όταν η Πολιτική Προστασία / οι τοπικές αρχές ανακοινώσουν σειρήνες ή συναγερμό, μην αγνοήσεις τα σήματα.
• Εάν γνωρίζεις καταφύγιο κοντά και είσαι σε θέση να το προσεγγίσεις με ασφάλεια, κινήσου προς αυτό.
• Αν δεν υπάρχει καταφύγιο, επέλεξε ένα εσωτερικό δωμάτιο του σπιτιού σου χωρίς παράθυρα ή υπόγειο.

3. Κατά τη διάρκεια του κινδύνου

• Διατηρήσου ήρεμος.
• Ακολούθησε οδηγίες από επίσημες πηγές (112, Πολιτική Προστασία, ΕΡΤ/κρατικά μέσα).
• Απόφευγε τη διασπορά πληροφοριών από μη επαληθευμένες πηγές.

4. Αν χρειαστεί εκκένωση

• Άκου τις εντολές της αυτοδιοίκησης / αστυνομίας / στρατού.
• Φόρα κατάλληλα ρούχα, λάβε μαζί το κιτ ανάγκης, τα έγγραφα, τα φάρμακα.
• Αν υπάρχουν παιδιά, ηλικιωμένοι ή άτομα με ειδικές ανάγκες, φρόντισε να υπάρχει σχέδιο για αυτούς.
• Χρησιμοποίησε τις καθορισμένες διαδρομές: αν όλοι κινηθούν με ασφάλεια και οργάνωση, μειώνονται οι κίνδυνοι.

Παράδειγμα σενάριο: Κατερίνη / Πιερία

Αν υποθέσουμε ότι στο μέλλον ενεργοποιηθεί συναγερμός ή κρίση στην περιοχή σας (Κατερίνη, Λιτόχωρο, Αιγίνιο):

• Ενημέρωσε τα μέλη της οικογένειάς σου για το πιθανό ασφαλές σημείο συγκέντρωσης.
• Εντόπισε υπόγεια ή ισόγεια δημόσιων κτιρίων (π.χ. σχολείο, δημαρχείο) που μπορεί να λειτουργήσουν ως προσωρινό καταφύγιο.
• Κράτησε διαθέσιμο το προσωπικό σου κιτ.
• Παρακολούθησε τις τοπικές ανακοινώσεις — αν γίνει άσκηση «Παρμενίων», οι σειρήνες πιθανόν να ηχήσουν — και ακολούθησε τις οδηγίες αμέσως.

Ο συνολικός βαθμός ετοιμότητας της Ελλάδας έχει βελτιωθεί με την πάροδο των ετών, χάρη σε ασκήσεις όπως η «Παρμενίων», ενίσχυση μηχανισμών συναγερμού και προσπάθειες για αύξηση αριθμού καταφυγίων. Ωστόσο:

• Υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις στην ενημέρωση του κοινού, τη λειτουργικότητα των καταφυγίων, τη συντήρησή τους και τη νομοθετική υποστήριξη.
• Πολλές περιοχές, ιδίως εκτός μεγάλων αστικών κέντρων, δεν έχουν σαφή πρόσβαση σε καταφύγια ή δεν γνωρίζουν την ύπαρξη τους.
• Οι πολίτες συχνά δεν είναι προετοιμασμένοι ή δεν γνωρίζουν τι να κάνουν όταν η κατάσταση απαιτήσει ενεργοποίηση του σχεδίου άμυνας.

Πρακτικές Συμβουλές για τον Πολίτη

Για να μην σε πιάσει απροετοίμαστο, ιδού οι βασικές συμβουλές που μπορείς να εντάξεις στην καθημερινότητά σου — όχι για φόβο, αλλά για ασφάλεια και ψυχραιμία.

1. Κάνε ένα σχέδιο προσωπικής/οικογενειακής ασφαλείας
2. Καθόρισε σημείο συνάντησης, συγκέντρωσης, ποιοι παίρνουν ποια ρόλο μέσα στην οικογένεια.
3. Διατήρησε βασικό κιτ ανάγκης έτοιμο
4. Μην αφήνεις για τελευταία στιγμή το νερό, τα φάρμακα, τα βασικά τρόφιμα.
5. Μάθε τη διαδρομή προς ασφαλείς χώρους στην πόλη σου
6. Ερεύνησε εσωτερικούς χώρους, δημόσια κτίρια με ισόγεια ή υπόγεια, σταθερές κατασκευές.
7. Όταν ακουστούν σειρήνες / σήματα
8. Μην πανικοβαλλέσαι — ακολούθησε αμέσως τις οδηγίες.
9. Αν υπάρχει καταφύγιο κοντά και γνωρίζεις τη διαδρομή, χρησιμοποίησέ το. Αν δεν υπάρχει, επίλεξε ασφαλές σημείο στο σπίτι.
10. Διατήρησε είδη ενημέρωσης σε λειτουργία
11. Ραδιόφωνο, φακό, κινητό με επαρκή φόρτιση. Μην εξαρτάσαι μόνο από ψηφιακές πηγές που μπορεί να μην λειτουργούν.
12. Συνεργάσου με άλλους — γείτονες, τοπική κοινότητα — ώστε αν χρειαστεί βοήθεια, να υπάρχει δίκτυο.
13. Αναζήτησε και απαιτεί ενημέρωση — ως πολίτης έχεις δικαίωμα να ξέρεις αν υπάρχει καταφύγιο στην περιοχή σου, ποια η κατάσταση του. Ζήτησε από το Δήμο ή τους αρμόδιους φορείς διαφάνεια.